جمعه ۳۱ فروردين ۱۳۹۷

همراه با قرآن

صفحه نخست مطالب قرآنی آموزش آموزش صوت و لحن نقش آهنگ و موسيقي درتلاوت قرآن

نقش آهنگ و موسيقي درتلاوت قرآن

نويسنده:آيت الله محمد هادي معرفت

فروزان‌ترين بعد اعجاز بياني قرآن، همسازي با نغمه‌اي دلنشين،و آهنگ هاي وزين صوتي است ،آن گاه كه با صدايي گرم و زيبا، و آوايي نرم و فريبا ، دمساز گردد، آتشي بر خرمن دل ها افكند كه شعله‌هاي تابناكش جهانيان را به سوز و گداز وا دارد.

دردستور تلاوت آمده :قرآن را با آهنگي حزين و نغمه دلنشين، تلاوت كنيد

همان روزهاي نخست، با همين شيوه ي شيوا، سنگدلان عرب را شيفته و شيداي خود نمود، و انديشه مقاومت و ايستادگي را از آنان ربود.

اعراب، شگفت زده، در برابر قرآن ،‌ زانوي تسليم بر زمين زده و به عجز و ناتواني خود اعتراف، و اعجاب و تحسين خود را در مقابل قرآن صريحاً ابراز داشتند.

اين يك جاذبه و كشش روحاني بود، كه اين مردم سخت دل و مغرور را به نرمي و گرايش واداشت.گو اينكه برخي آن را شعر، و پاره‌اي سحرش مي‌پنداشتند، ولي خود نيك مي‌دانستند كه قرآن نه شعر است و نه سحر، گر چه همچون شعر نافذ است و همچون سحر ، افسونگر.

ان من البيان لسحرا…(2).قرآن و سخنوران عصر پيامبر اصولاً، عبارت و جمله بنديهاي قرآن به گونه‌اي تنظيم شده:روان، يكنواخت ،‌ هماهنگ و همساز
حروف و كلمات آن متناسب و هم آوا ، پيوسته به يكديگر پيوند خورده‌اند.
با اينكه قرآن كلام منثور (3)است،‌به كلام منظوم بيشتر مي‌ماند . بدين وصف، سبك نويني در لغت‌نامه عرب به ارمغان آورد، و نظم و تاليف جديدي به جهانيان ارائه نمود،‌اعراب و جهانيان را به حيرت و شگفتي واداشت

وليد بن مغيره ـ يكي از سران با نفوذ عصر جاهليت ـ براي اولين بار كه تلاوت قرآن را شنيد، گفت :آنچه كه فرزند ابي كبشه (4)مي‌سرايد، مايه شگفت است، به خدا قسم ،نه شعر است و نه سحر و نه هذيان گويي، بدرستي كه آن سخن خداست.قريش را ازاين سخن ناخوش آمد، وي را سرزنش كردند:چرا چنين گفتي و مسلمانان را چيره‌تر ساختي .به آنان گفت‌:به خدا قسم ، روز گذشته، سخني از محمد (صلي الله عليه و آله)شنيدم ،‌كه هرگز به سخن آدميان نمي‌آمد ، و پريان را چنين انديشه‌اي نشايد…به خدا قسم ، شيرين و دلپذير باشد، و رويه‌اي زيبا در بردارد…بدرستي كه برآن ثمربخش، و ريشه آن استوار.از همه برتر، و چيزي بر آن چيره نيايد …پيش از موسم حج نزد وليد آمدند تا چاره بيانديشند، چه كنند كه عرب را از گرد او باز دارند.

به آنان گفت :درباره سخن افسونگر او چه انديشيده‌ايد؟

گفتند :مي‌گوئيم جادوگر است.

گفت: زمزمه‌هاي جادوگران را شنيده‌ام، ‌هرگز شباهتي به آن ندارد.
گفتند:مي‌گوئيم ديوانه است.
گفت :هرگز آشفتگي ديوانگان را ندارد.
گفتند:مي‌گوييم شاعر است، و اين شعر او است كه افسون مي‌كند.
گفت :وزنهاي شعر و رجز و انواع آن ، بر همه مشهود است، كه سخن وي از همگي جدا است.
گفتند:مي‌گوييم ساحر است ، و اين سحر او است كه او را چيره ساخته.
گفت :افسون ساحران را ديده و شنيده‌ام ،‌هرگز تناسبي با آن سخن و الا و شيوا ندارد.
گفتند :پس چه بگوييم.
گفت :هر چه بگوييد، باور نكردني است و خود را رسوا كرده‌ايد.

جز آنكه به ناچارساحرش خوانيد، كه به سحرانگيزي كلامش بيشتر مي‌ماند، زيرا كه ميان فرزندان و پدران تفرقه انداخته، و زنان را بر شوهران گستاخ نموده، و افراد را از قبيله‌هايشان جدا ساخته.
از اين رو شايد بتوان او را به سحر و افسونگري نسبت داد (5). و سخناني از اين قبيل، كه جملگي حاكي از دلهره و هراس اعراب بود، و خود را در مقابل قرآن ، پاك باخته بودند؛ و نيز كساني مانند:طفيل بن عمر ـ شاعري برازنده و از اشراف عرب بشمار مي‌آمد ـ و نصر بن حارث ـ زعيمي نافذ الكلمه و سخنوري توانابود ـ و عتبه بن ربيعه ـ بزرگمردي كهن و محترم در ميان اعراب ـ عيان بود (6)، سر عجز در مقابل قرآن فرود آورده بودند…خداوند از زبان آنان گويد:بل قالوا اضغاث احلام، بل افتراه، بل هو شاعر (7):گفتند :آشفتگي خواب هاي او است، يا بافتهاي مغزي او، يا شاعري چيره است .ثم ادبر واستكبرفقال: ان هو الا سحر يوثر (8):پشت كرد و رفت،‌و مغرورانه گفت :افسوني بيش نيست كه از ديگران فرا گرفته .قرآن نيز در نكوهش چنين سنجش بي‌خردانه گويد:افسحر هذا ام انتم لاتبصرون (9)آيا اين سخن به افسون مي‌ماند

يا آنكه بينش خود را فرو نهاده‌ايد…و ما هو بقول شاعر ، قليلا ما تومنون (10):اين،‌به سخن شاعران نمي‌ماند.پذيرشتان اندك است .خداوندان سخن ،‌ و استادان بيان، ‌در آن روز، درباره قرآن چنين داوري مي‌كردند، و آن را يك پديده نو، و والاتر از انديشه انسان ها مي‌دانستند، كشش آن آنان را مجذوب ،‌و از درخشش آن ، پاك مرعوب گشته بودند، گاهي شعر و گاهي سحرش مي‌ناميدند ،‌ ولي مي‌دانستند زيباتر از شعر و فريباتر از سحر است …چرا چنين مي‌گفتند .

قرآن و ادباي عصر حاضر، و سخنوران دوره معاصر ، نيز همگام با گذشتگان ،‌ هم آواز، همان سخنان را تكرار مي‌كنند: والاتر از شعر است و شيواتر از هر كلام …بي‌نظير و بي مانند …همانا كلام خدا است .در اين زمينه، استاد محمد عبدالله (دراز)گويد:…قاري قرآن ، اگر نيك تلاوت كند، آنگونه كه خواست قرآن است، نه آن گونه كه خواست خود او است …هر آينه مي‌يابي :آوايي هماهنگ و نغمه فراگير، تمام وجودت را فرا گرفته ،‌با آنكه قرآن شعر نيست ،‌ ولي در آن چيزي مي‌يابي كه در شعر و نغمه‌هاي ديگر هرگز يافت نمي‌شود …آري،از نغمه ي قرآني چنان سرخوش مي‌گردي كه هرگز در لذت هاي ديگر آن چنان خوشي نخواهي ديد…اين حروف قرآني است، و كلمات آسماني است ،كه با نظم و تأليف خاص خود،‌و با فاصله‌هاي رديف قرار گرفته، اين چنين جمال و زيبايي آفريده(11).
استاد محمود مصطفي گويد:از دوران كودكي، ‌بدون آنكه بدانم ،‌اين حقيقت را يافته‌ام ، و آن حكايتي از موسيقي دروني قرآن بود، كه از عميق‌ترين اسرار نهاني اين كتاب آسماني به شمار مي‌رود،دريافت و ساخت آن وجود دارد، نه شعر است و نه نثراست و نه سجع ،‌ بلكه خود يك ساختار نوين كه با رديف قرار گرفتن واژه‌هاي متناسب چنين آواي موسيقايي را بوجود آورده است. بسي فرق است ميان موسيقي بيروني كه شاعران ،‌ با تصنع و تكلف آن را مي‌سازند ،‌ و بر قافيه‌ها و نظم هاي از پيش تعيين شده استوار مي‌باشد…و موسيقي دروني قرآن ، كه از اسرار معماري همين ساختار است و بس، كه با يك سطر از كلام، ‌و كمتر از يك بيت، و بدون آنكه رعايت قافيه كرده باشد ،‌ چنان آواي بلندي سر مي‌دهد كه هيچ يك از تركيب بندهاي ادبي به او نمي‌رسد…(12)
سيد قطب گويد: عرب را جنون عارض نگرديده بود،‌وقوف خود را بر مزاياي شعر از دست نداده بودند ،‌ موقعي كه گفتند : اين پيوند كلام والا، شعر است .ربوده بود ،‌و چنين گفتار دلربايي، يافت آنان را دگرگون كرده بود…اينها از ويژگيهاي شعراست كه پايه‌هاي آن را پي‌ريزي مي‌كند ،‌آنگاه قافيه و وزن تفاعلن را رها كرده ،‌و آزادانه گوياي مطالب خويش است،‌و در عين حال از ويژگيهاي شعر برخوردار، آواي موسيقايي دروني، و فاصله‌هاي متناسب و نزديك به هم، ‌آن را از وزن هاي تفاعلن و تفاعيل بي‌نياز ساخته ،‌بافت و ساخت قافيه را بخود گرفته، همان نثر و نظم را بهم آميخته است …(13)

استاد مصطفي صادق رافعي گويد: موقعي كه قرآن ،‌ بر عرب قرائت گرديد ،‌ يافتند : حروف هر كلمه، و كلمات هر جمله از آن ، داراي آواي بلندي است ،‌كه به جهت نظم و تاليف خاص خود ، مانند آن است كه يك قطعه را تشكيل داده، كه قرائت آن، ‌نغمه مي‌آفريند. (هرآن كس كه پاره‌اي از اسرار موسيقي و فلسفه آن را ـ امروزه ـ بداند، مي‌داند همانندي براي قرآن وجود ندارد، اين گونه ،‌ و بطور طبيعي ، تناسب حروف و كلمات و تركيب ‌‌بنديها را رعايت كرده باشد، و كسي نيست كه بتواند خرده‌اي ، ‌حتي در يك حرف از حروف آن بگيرد ، و قرآن بدين گونه بر موسيقي برتري دارد، با اين ويژگي شگفت انگيز ، در عين حال موسيقي نيست).عرب را اين ويژگي از ديده پنهان نبود، و بخوبي مي‌دانستند كه تاب مقاومت آن را ندارند (14)) شعر از اين جهت شعر است كه بر شعور انسانها حكومت دارد ،‌ هيجانات را بر مي‌انگيزد ،‌ احساسات دروني هر آدمي را، آن‌گونه كه بخواهد تحريك مي‌كند.آنگاه كه با آهنگي دلنواز، ‌و آوايي شيرين سروده شود، افسون مي‌كند، غوغا بر پا مي‌نمايد. تاثيري عميق دارد.

ويژگي شعر ـ كه آن را از ديگر سخن جدا ساخته ـ نظم و تاليف آن است، ‌سبك و ساختار بنيادي آن، ‌آواي حروف آن،‌ آهنگ كلمات آن، ‌همواري جمله‌ها و تركيب بندي آن. زير و بم هر حرف، نرمي و زبري هر لفظ، ‌با رديف قرار گرفتن كلمات متناسب، ‌هماهنگ شدن نغمه‌هاي متفاوت، كه هر يك ديگري را طالب، و هر قريني، قريني را خواستار… تمامي اينها بهم پيوسته و تنگاتنك،‌ بهم فشرده و در هم آميخته، ‌يك واحد را تشكيل مي‌دهند. اين است كه شعر روان، جريان آبي را ماند، كه در بستر ملايم رود ،‌ مستانه مي‌لغزد و در نشيب و فراز آن آرام آرام مي خرامد. نسيم صبحگاهي را باشد ، كه برگ درختان سربرافراشته ، و گونه گلهاي شكوفا را نوازش مي‌دهد ،‌خرمي و طرافت مي‌بخشد. قرآن، اين ويژگي‌ها را دارد، با آنكه شعر نيست نظم دارد، ولي وزن ندارد، فاصله (15)دارد، ولي سجع ندارد.

لذا نثري است شعرگونه، و كلامي است سجع مانند، كه از زيبايي هاي هر دو برخوردار، و مزاياي هر يك را دارا مي‌باشد، و هرگونه تكلف و دشواري شعر و سجع را ندارد. اين سبك (ساختار)جديدي است كه قرآن ارائه داده،‌ و در فرهنگ ادب، تحولي غريب ايجاد نموده،‌كاملا بي سابقه است، و آيندگان را به عجز و تاب انداخته، جاذبه دارد، كشش دارد، افسون مي‌كند، ‌به وجد مي‌آورد، لذت بخش است، آرامش مي‌دهد، ‌با فطرت دمساز،‌ با طبيعت همساز، با وجدان سر و كار داشته، و با هستي سر و سري دارد ،‌از شعر والاتر، از سحر نافذتر، تا اعماق درون مي‌تازد، ‌و تا آخرين نقطه وجود را مسخر مي‌سازد. آري اين تاثير عميق و تسخير ضمير، در قيد و بند آواي خوش قرآن مي‌باشد ،‌كه در نغمه‌هاي تلاوت آن نهاده، و در آهنگ قرائت تنظيم تنظيم شده است.…درحديث آمده :اقراوا القرآن بالحان العرب و اصواتها و اياكم و لحون اهل الفسوق و اهل الكبائر (16):قرآن را ، با آهنگهاي عربي ،‌و با صوت عربي تلاوت كنيد . فقط از آهنگهاي مبتذل و رذل گونه بپرهيزيد. جاذبيت قرآن در چيست؟

عامل مهم جذابيت قرآن ،‌ در سبك ، نظم، ‌و آهنگ آن است.
اين سه عامل، سنگ بنيادين ساختار سحرانگيز قرآن را تشكيل مي‌‌دهند، ‌و اين سه عامل، چنان بهم آميخته و در هم ريخته‌اند، كه نتوان نقش هر يك را ـ در جاذبيت قرآن ـ جدا نشانه رفت: 1ـ سبك بمعني ريخته ، ‌شكل گيري (هندسه)سخن را عهده‌دار مي‌باشد، كه قرآن در اين زمينه نوآوري كرده، سبك نويني ارائه داده: از وزن شعر و نواي سجع ،‌هر دو بهره گرفته، سبكي آفريده كه نه آن است و نه اين ، ‌و از هر دو بهتر است و والاتر

.2ـ نظم: پيوند سخن، ‌هم چون دانه‌هاي بهم چسبيده، واژه‌ها رديف يكديگر، و متناسب همديگر باشند، كه آواهاي حروف، ‌و زير و بم كلمات، همراز و همساز بوده باشند. رعايت نظم در شعر ـ كه كلام منظوم است ـ كاملاً طبيعي به نظر مي‌رسد؛ ولي در نثر (سخن پراكنده) رعايت آن عجيب مي‌ماند،‌ كه قرآن با كمال عنايت آن را دنبال كرده، و در هرجمله و تركيبي از كلام خود، ‌با نظم كلمات، و تأليف عبارات، پيوندي استوار بوجود آورده، خوش تيپ و خوش اندام،‌ نرم و روان و آرام،‌ فتبارك الله احسن الخالقين

3ـ آهنگ :آواي (موسيقي )سخن، كه از دو عامل پيش (سبك و نظم )به وجود آمده ، چنان ساختار و اندامي ،‌ و چنين پيوند استواري، اين گونه آهنگي را خواستار است. به ويژه آنكه از حرف مد ولين (17)در اين زمينه، كمال استفاده را نموده ،‌ جوش و خروشي به آهنگ تلاوت بخشيده، وجد و شعفي در شنوندگان بوجود مي‌آورد .اين ويژگي قرآن، بايد در تلاوت قاريان جلوه‌گر شود، و اعجاز بياني آن، هر چه برازنده تر تجلي نمايد. از اين رو،‌ ضرورت دارد، ‌تلاوت كننده، آهنگ تنظيمي قرآن را بداند، و بر اسرار و رموز آن وافق باشد، ‌و كاملا آن را رعايت كند، ‌تا نقش اعجاز بيان را به خوبي و با دقت ايفا نمايد. قرآن بياني رسا ،‌سبكي شيوا، آهنگي دلربا دارد، بايد اين ويژگي به عرصه ظهور برسد، ‌و شنوندگان را ـ از هر قبيل كه باشند ـ تحت تأثير قرار داده، جان و هستي آنان را تسخير كرده، در قبضة تصرف خويش در آورد. آنگاه است كه ان من البيان لسحرا آشكارا مشاهده مي‌گردد. نغمه قرآن قرآن را آهنگ و نغمه‌اي است فرح‌بخش و روح افزار كه ديگر نغمه‌ها را سوا ساخته، روان آدمي را آرامش بخشيده، از آلايشها و پليديها پاكيزه نموده، درخشش داده و به سوي فضاي لايتناهي آسمان معنويت به پرواز در مي‌آورد اين نغمه، غذاي روح است، كه روان آدمي را نويد خوشبختي مي‌دهد ،‌سعادت، ‌طهارت، قداست، ارزاني مي‌دارد. …

چرا بايد اين نغمه جاوداني و اين موسيقي روحاني، ‌مستور بماند و از دسترس دور باشد،‌ نه هرگز، ‌بلكه ضروري است كه براي همه و هميشه زنده و جاويد بماند و استوار جلوه نمايد. در فرمان والا تبار پيغمبر بزرگوار (صلي الله عليه و آله) آمده است: لكل شي حليه و حليه القرآن الصوت الحسن: هر چه را زينتي است،‌ و زينت قرآن آواي نيكوست. ان من اجمل الجمال اشعر الحسن ، و نغمه الصوت الحسين (18):زيباترين زيبايي، موي نيكو و نغمه‌هاي (19)آواي نيكو است .امام محمد باقر (ع)مي‌فرمايد: و رجع بالقرآن صوتك ، فان الله يحب الصوت الحسن يرجع فيه ترجيعا (20):در تلاوت قرآن، ‌ترجيع (21)صوت بايد رعايت گردد، زيرا خداوند صوت نيكو را دوست دارد كه در آن ترجيع بكار رود. از اين رو در حديث آمده است

: ليس منا من لم يتغن بالقرآن (22)از ما ـ زمره مسلمين ـ نيست ، آنكس كه قرآن را با لحن موسيقي‌اش دوست ندارد. تغنوا بالقرآن ، فمن لم يتغن بالقرآن فليس منا (23) :آهنگ موسيقي قرآن را رعايت كنيد، و هر كسب رعايت نكرد، از ما نيست. قاريان مصري، پيش از آنكه در دارالقرآن پذيرفته شوند، بايد داراي ليسانسيه دارالفنون باشند تا با فنون ترانه‌ها ،‌ و انواع آهنگها آشنا گرديده، بتوانند قرآن را با زيباترين نغمه‌ها و شيواترين آهنگ، تلاوت كنند. و كلام الهي را به احسن وجه به ترنم درآورند. فراگيري فنون موسيقي پيش بازي است براي فراگيري تلاوت رنگارنگ قرآن .اكنون چرا ما دلباختگان كلام الهي اين راه و روش قرآني را فرو نهاده‌ايم،‌ و قارياني به جامعه تحويل مي‌دهيم كه قرآن را با آهنگهاي نارسا و نغمه‌هاي ناموزون قرائت مي‌كنند و اين اعجاز بياني الهي را با شيوه‌هاي تقليدي و ناپسند، عرضه مي‌دارند؟

ذکر ایام هفته

تدبر در قرآن